Kosów Lacki

Stacja „Teljaki” bo taka była jej oryginalna nazwa powstała w 1887 roku i już od początku rodziła zainteresowanie miejscowych kupców. Dzięki niej Kosów Lacki stał się ważnym ośrodkiem handlowym w regionie.

Opis stacji

Stacja Kosów Lacki zlokalizowana była w kilometrze 70,010 linii kolejowej nr 34 z Ostrołęki do Siedlec.
Parzysta strona stacji (po lewej od toru nr 1 patrząc od strony Ostrołęki) to tor nr 2 między peronowy oraz tory 4 i 6 – tory rozładunkowe, zakończone kozłami oporowymi, mające początek kolejno w północnej i południowej głowicy rozjazdowej. Przy torze nr 4 zlokalizowana jest wysoka rampa rozładunkowa zaś przy torze nr 6 – magazyn z własną rampą. Przedłużeniem toru nr 4 w kierunku Treblinki był tor wyciągowy o nieustalonej długości.
Pomiędzy torami 1 i 2 ulokowano wyspowy peron prawdopodobnie o długości 138 metrów. Dodatkowo przy torze 2 znajdował się peron dodatkowy, jednokrawędziowy o długości prawdopodobnie 170 metrów w połowie którego ulokowano parterowy, kontenerowy budynek dworca.
Nieparzysta strona stacji to tor główny nr 1, tor główny – dodatkowy nr 3, oraz tor boczny nr 5
Tor 5 to tradycyjny tor rozładunkowy z długim placem z nawierzchnią ziemną.

Północna głowica rozjazdowa to dawny okręg nastawczy nastawni dysponującej KsL. Wszystkie rozjazdy w jej okręgu były rozjazdami ręcznymi. Nastawnia obsługiwała 4 semafory kształtowe; jeden wjazdowy oraz trzy wyjazdowe z torów 1, 2 i 3 a także kształtową tarczę manewrową osłaniającą wyjazd z toru rozładunkowego nr 5. Budynek nastawni był parterowym, drewnianym kontenerem.

Południowa głowica rozjazdowa obsługiwana była przez nastawnię wykonawczą KsL-1. Wszystkie rozjazdy posiadały ręczne zwrotnice z zamkami kluczowymi. Nastawnia sterowała ruchem z wykorzystaniem trzech semaforów kształtowych (jeden wjazdowy oraz dwa wyjazdowe z torów 1 i 3) oraz dwóch tarcz kształtowych – manewrowych (tory 2 i 5). Podobnie jak w przypadku nastawni wykonawczej budynek nastawni dysponującej był parterowym kontenerem w którym jeszcze do roku 2005 stał aparat blokowy.

Przedwojenny budynek dworca był bliźniaczo podobny do tego w Sokołowie Podlaskim jednak czasów wojennych nie było mu dane przetrwać. Powojenny, kontenerowy budynek dworca stanął w roku 1984 mniej więcej w połowie peronów – po parzystej stronie stacji i przetrwał aż do roku 2008. Został rozebrany wraz z postępującą degradacją stacji w Kosowie Lackim.

---

Historia

Początkowo, zgodnie z rosyjskimi planami topograficznymi i wojskowymi, stacje kolejowe na nowej trasie projektowano w równych odstępach. Stacja miała powstać około 2–3 kilometry na południe od Kosowa Lackiego – w szczerym polu, bliżej miejscowości Telaki (stąd nazwa stacji Telaki obowiązująca aż do lat 30-tych XX wieku). Lokalni przedsiębiorcy oraz żydowscy i polscy kupcy z Kosowa Lackiego zdawali sobie sprawę, że odcięcie miasteczka od bezpośredniego dostępu do torów zahamuje rozwój handlu. Zgodnie z przekazami historycznymi i relacjami mieszkańców, kupcy wręczyli carskim inżynierom łapówkę, dzięki czemu plany zmodyfikowano, a stację przesunięto bezpośrednio na przedmieścia Kosowa Lackiego.

I Wojna Światowa

Linia, przy której leżała stacja, została otwarta w lipcu 1887 roku. Początkowo jako obiekt szerokotorowy (o rozstawie carskim 1524 mm) miała status ważnego militarnego i gospodarczego łącznika między dwoma strategicznymi traktami Imperium Rosyjskiego: Koleją Warszawsko-Petersburską a Warszawsko-Terespolską. Gdy latem 1915 roku wojska carskie uciekały pod naporem ofensywy państw centralnych, realizowały taktykę spalonej ziemi. Elementem tych działań było niszczenie infrastruktury kolejowej.
Po zajęciu tych terenów przez armię Cesarstwa Niemieckiego w 1915 roku, stacja znalazła się pod zarządem niemieckich władz wojskowych. Priorytetem okupanta stało się natychmiastowe dostosowanie linii do celów logistycznych frontu wschodniego. Niemcy zmienili prześwit torów na standardowy rozstaw europejski (1435 mm) i zreorganizowali pracę stacji. Zmieniono wówczas także oficjalną pisownię nazwy stacji z cyrylicy (Теляки) na zapis alfabetem łacińskim: Telaki.

W okresie I wojny światowej stacja w Kosowie Lackim (Telakach) utraciła swój lokalny, handlowy charakter na rzecz bezwzględnej eksploatacji wojennej. Wykorzystywano ją głównie do celów logistyki wojskowej oraz eksploatacji gospodarczej Podlasia. Przez stację przetaczały się transporty z zaopatrzeniem dla walczących na wschodzie oddziałów niemieckich, amunicją oraz świeżymi siłami rezerwowymi. Okupacyjne władze niemieckie traktowały region jako zaplecze surowcowe. Stacja służyła jako punkt przeładunkowy dla masowo rekwirowanych dóbr: drewna z okolicznych lasów, płodów rolnych, zboża i bydła, które wywożono w głąb Niemiec. Praca stacji pod niemieckim zarządem wojskowym wiązała się z wprowadzeniem surowego rygoru. Wprowadzono precyzyjne, wojskowe rozkłady jazdy, drastycznie ograniczając ruch pasażerski dla ludności cywilnej, która mogła podróżować jedynie za specjalnymi przepustkami. Stacja była także punktem kontroli sanitarnej i policyjnej, mającej zapobiegać przemieszczaniu się osób niepożądanych oraz szerzeniu epidemii tyfusu.

W listopadzie 1918 roku, wraz z kapitulacją Niemiec i załamaniem się okupacji, stacja została przejęta przez lokalne polskie oddziały samoobrony i kolejarzy. Po odzyskaniu niepodległości została formalnie włączona w strukturę Polskich Kolei Państwowych (PKP), wciąż pod nazwą Telaki. Choć infrastruktura stacji ucierpiała w trakcie działań wojennych, sam fakt pozostawienia przez Niemców znormalizowanego toru europejskiego ułatwił jej szybką integrację z nowym systemem kolejowym II Rzeczypospolitej.

Okres międzywojenny

W latach 20. i 30. XX wieku stacja kolejowa była oknem na świat dla wielokulturowej społeczności Kosowa Lackiego, składającej się w dużej mierze z ludności polskiej i żydowskiej. Kosów Lacki słynął z jarmarków oraz rzemiosła. Przez stację transportowano m.in. drewno z okolicznych lasów, materiały budowlane, zboże oraz towary rzemieślnicze wysyłane do Warszawy i Siedlec. Kolej zapewniała mieszkańcom codzienne połączenie z większymi ośrodkami miejskimi. Pociągami podróżowali kupcy, młodzież do szkół średnich w Siedlcach czy Sokołowie Podlaskim, a także kurierzy dostarczający prasę i pocztę.
Trzon stacji stanowił murowany, parterowy budynek dworcowy, charakterystyczny dla architektury kolejowej tamtego okresu. Mieściły się w nim kasy biletowe, poczekalnia dla pasażerów oraz zaplecze dla zawiadowcy i personelu stacji. Stacja dysponowała torem głównym zasadniczym oraz torami bocznymi. Ruch pociągów kontrolowany był za pomocą semaforów kształtowych oraz mechanicznych urządzeń zabezpieczenia ruchu, obsługiwanych przez dwie nastawnie. Ze względu na duży ruch towarowy na stacji wybudowano stałą, betonowo – kamienną rampę wyładowczą oraz drewniano-murowany budynek magazynu towarowego, który ułatwiał ekspedycję płodów rolnych. W roku 1932 (ku uciesze mieszkańców) PKP w końcu zmieniło nazwę stacji z Telaki na obowiązującą do końca istnienia stacji nazwę Kosów Lacki.

II Wojna Światowa

We wrześniu 1939 roku, po wkroczeniu wojsk niemieckich do Kosowa Lackiego, stacja wraz z całą linią kolejową przeszła pod zarząd Ostbahn (Kolei Wschodniej). Stacja służyła jako punkt przeładunkowy dla kontyngentów rolnych i drewna wywożonego z okolicznych lasów do Rzeszy. Stacjonowały tu niemieckie oddziały kolejowe, które uwieczniły swoją obecność na zachowanych fotografiach z 1940 roku.
Stacja znajdowała się zaledwie kilka kilometrów na południe od stacji Treblinka, która była bezpośrednim punktem selekcji wagonów śmierci. W okresach największego nasilenia Akcji Reinhardt (lato–jesień 1942), gdy stacja w Treblince była całkowicie zablokowana przez dziesiątki pociągów z deportowanymi Żydami z całej Europy, składy były wstrzymywane na sąsiednich stacjach. Torowiska w Kosowie Lackim służyły jako bocznice postojowe, gdzie transporty czekały na swoją kolej wjazdu do obozu zagłady Treblinka II. Niedaleko stacji, w lasach opodal Wólki Okrąglik, funkcjonował także karny obóz pracy Treblinka I związany z eksploatacją żwirowni. Stacja w Kosowie Lackim obsługiwała m.in. transporty narzędzi, materiałów budowlanych oraz zaopatrzenia dla załogi SS i wachmanów pilnujących obozu.

Getto w Kosowie Lackim oraz stacja kolejowa w tej miejscowości stanowiły tragiczne i kluczowe punkty na mapie niemieckiej operacji zagłady Żydów pod kryptonimem „Akcja Reinhardt”. Ze względu na bezpośrednie sąsiedztwo z Obozem Zagłady Treblinka II (oddalonym o zaledwie kilka kilometrów), losy tamtejszych Żydów były nierozerwalnie związane z tą fabryką śmierci.
Niemcy utworzyli getto w Kosowie Lackim w pierwszym kwartale 1941 roku. Przed wybuchem II wojny światowej miasteczko zamieszkiwało około 1400 Żydów. Liczba ta drastycznie wzrosła, osiągając pod koniec 1941 roku pułap około 3800 osób.
Główna akcja likwidacyjna rozpoczęła się nocą 22 września 1942 roku. Teren getta został szczelnie otoczony przez oddziały SS oraz formacje ukraińskich kolaborantów (tzw. „trawników”). Niemcy natychmiast zlikwidowali szpital – zamordowano wszystkich pacjentów (w tym 78 obłożnie chorych, starców oraz noworodki) oraz 3 lekarzy. Osoby stawiające opór lub niebędące w stanie maszerować były rozstrzeliwane na ulicach. W ciągu trzech dni około 3500–3800 Żydów deportowano do obozu zagłady w Treblince.
W listopadzie 1942 roku Niemcy utworzyli w Kosowie Lackim tzw. getto szczątkowe. Umiejscowiono je we wschodniej pierzei rynku. Okupanci celowo rozgłaszali fałszywe zapewnienia, że powracający z kryjówek Żydzi będą tam bezpieczni i otrzymają pracę. Była to pułapka mająca na celu wywabienie ocalałych. W grudniu 1942 roku (ostateczne czystki trwały do lutego 1943 r.) Restgetto spotkał ten sam los – pozostali mieszkańcy zostali wywiezieni i zgładzeni.

Stacja kolejowa w Kosowie Lackim, znajdująca się na linii łączącej Siedlce z Ostrołęką, odegrała specyficzną i tragiczną rolę w logistyce zagłady, determinowaną bliskością rampy kolejowej w samej Treblince. Ze względu na odległość zaledwie około 12-15 km od Treblinki, większość kosowskich Żydów została wysłana do Treblinki pieszo w kolumnach marszowych. Stacja w Kosowie Lackim posłużyła do wywózki osób, które nie były w stanie wytrzymać trudów pieszego marszu (głównie osoby starsze powyżej 65. roku życia oraz niedołężne). Zostali oni załadowani do wagonów towarowych i przetransportowani koleją bezpośrednio do obozu zagłady Treblinka II. Tory kolejowe przechodzące przez Kosów Lacki stanowiły kluczową arterię doprowadzającą transporty z innych gett w dystrykcie warszawskim i podlaskim do Treblinki. Stacja była świadkiem postojów pociągów śmierci, a infrastruktura kolejowa pozwalała Niemcom kontrolować i koordynować ruch transportów napływających do przepełnionego obozu zagłady

W lipcu 1944 roku, w obliczu zbliżającej się ofensywy Armii Czerwonej, wycofujące się oddziały niemieckie dokonały sabotażu i zniszczenia infrastruktury. Budynek stacyjny w Kosowie Lackim został podpalony lub wysadzony w powietrze, a tory w wielu miejscach uszkodzone. Po przejściu frontu linia została prowizorycznie odbudowana przez radzieckie wojska inżynieryjne, jednak po wojnie stacja w Kosowie Lackim nigdy nie odzyskała swojego dawnego, wieloaspektowego znaczenia infrastrukturalnego.

Okres PRL

Przez dekady PRL stacja w Kosowie Lackim tętniła życiem i stanowiła okno na świat dla mieszkańców. Zapewniała transport pasażerski do Siedlec, Małkini, Sokołowa Podlaskiego czy Ostrołęki. Posiadała ona status stacji z ładownią. Służyła lokalnemu przemysłowi oraz rolnictwu (wywóz płodów rolnych, transport materiałów budowlanych i węgla).
Zniszczenia wojenne odbudowano choć nie w pełnym zakresie. Aż do roku 1984 stacja nie posiadała budynku dworca kiedy to w ramach modernizacji linii stanął tu tymczasowy, kontenerowy budynek dworca. Niestety choć cała linia doczekała się wymiany torowiska i urządzeń SRK w Kosowie nic takiego nie nastąpiło. Stacja aż do końca swoich dni trwała w takim stanie, w jakim została odbudowana ze zniszczeń drugowojennych.
Przemiany ustrojowe w Polsce zapoczątkowały drastyczny spadek rentowności lokalnych połączeń kolejowych, co uderzyło również w Kosów Lacki. Pod koniec lat 80. i na początku 90. składy pasażerskie drastycznie skróciły się – pociągi na tej linii były obsługiwane najczęściej przez lokomotywy spalinowe serii SP32 i SP45 z lokomotywowni Siedlce, ciągnące zaledwie dwa lub trzy wagony pasażerskie. 31 marca 1993 roku oficjalnie zawieszono regularne kursowanie pociągów pasażerskich po linii nr 34 co stało się gwoździem do trumny dla Kosowa. W 1996 roku
obiekt formalnie przestał być stacją, a został zdegradowany do roli przystanku osobowego i ładowni (LPO). Ruch towarowy ostatecznie zamarł w lipcu 1997 roku. Na początku XXI wieku nieczynna stacja stała się ruiną. Tory i perony zarosły gęstą roślinnością, a budynki stacyjne (w tym tymczasowy budynek zastępczy pełniący funkcję dworca) oraz nastawnie zostały zabite deskami i zdewastowane. Elementy mechaniczne (semafory kształtowe, napędy) rozkradziono lub zdemontowano. W 2003 roku PKP przekazało linię nr 34 na odcinku Sokołów Podlaski – Małkinia Samorządowi Województwa Podlaskiego a ten w 2004 roku podjął formalną decyzję o likwidacji odcinka Małkinia – Sokołów Podlaski. Ostatni skład kolejowy (pociąg jadący w celu zbiórki i demontażu torów na trasie Małkinia – Kosów Lacki) pojawił się na stacji w 2006 roku. W 2008 roku stacja została formalnie wykreślona ze spisów jako zlikwidowana.

---

Stan obecny

W chwili obecnej (stan na wrzesień 2026 roku) stacja kolejowa w Kosowie Lackim istnieje tylko na zdjęciach. Cała infrastruktura została rozebrana całkowicie po roku 2000 zaś Samorząd Województwa Mazowieckiego w ciągu rozebranej linii kolejowej nr 34 wybudował nową nitkę drogi wojewódzkiej nr 627. Jedyny ślad jaki może świadczyć o przeszłości tego miejsca to szczątki dawnej rampy kolejowej.

---

Schemat stacji

---

Ostatni rozkład jazdy

Kierunek	Odjazdy
Małkinia	6:52, 9:47, 17:16, 21:12
Ostrów Maz.	6:52
Siedlce	5:59, 11:32, 16:28, 18:24

---

Lokalizacja stacji:

---

Galeria

---

Źródła:
atlaskolejowy.net, bazakolejowa.pl, kosowlacki.pl, Kosów Lacki – historia w obrazach, Muzeum Treblinka, teatrnn.pl, kolejrzeczy.com, mgok.kosowlacki.pl, „Shoah” (1985)